mahmood89law

أ‌)      فرآیند تصویب كنوانسیون

كنوانسیون حقوق كودك[1] در زمره معاهدات حقوق بشری خاصی است كه در راستای حمایت از حقوق و آزادی‌های كودكان در سال 1989 به تصویب رسیده است. كودكان از جمله گروههای آسیب پذیری هستند كه علاوه بر آنكه از حمایت‌های مندرج در اسناد عام حقوق بشر برخوردارند،[2] اسناد خاص حقوق بشر نیز در حمایت از آنها به تصویب رسیده كه از جمله مهمترین این اسناد كنوانسیون حقوق كودك است. در سال 1959 اعلامیه حقوق كودك در راستای حمایت از حقوق كودكان به تصویب رسید. اما از آنجایی كه این اعلامیه تعهد الزام آوری برای دولت‌های عضو ایجاد نمی‌نمود و از طرف دیگر رشد فزاینده تضییع حقوق و آزادی‌های كودكان در سراسر جهان همچنان ادامه داشت، لذا تدوین سندی الزام آور در راستای حمایت از حقوق كودكان امری ضروری به شمار می‌آمد. گزارش‌های بسیار نگران كننده از وضعیت كودكانی كه در كارهای سخت به كار گمارده شده‌اند یا مجبور به ترك تحصیل و ترك خانواده‌هایشان شده‌اند و همچنین كودكانی كه در فحشاء و بهره برداری جنسی مورد استفاده قرار می‌گیرند و همچنین وضعیت نامناسب بهداشتی كودكان و.... همگی لزوم توجه به حقوق آنها را گوشزد می‌نماید.[3] از این روی در راستای حمایت مؤثر از حقوق كودكان، كنوانسیون حقوق كودك در تاریخ 20 نوامبر 1989 به اتفاق آراء از تصویب مجمع عمومی سازمان ملل گذشت و تنها در نخستین روز 61 دولت آن را امضاء كردند و درتاریخ 2 سپتامبر 1990 قابل اجرا شد. تا نوامبر سال 2004 بیش از 192 كشور به آن پیوسته‌اند و تنها دولت آمریكا كه در فوریه 1995 این سند را امضاء نموده، هنوز كنوانسیون مزبور را تصویب نكرده است.[4]

ب‌)      محتوای كنوانسیون

كنوانسیون حقوق كودك از یك مقدمه و 54 ماده كه در سه بخش بیان شده، تشكیل گردیده است. در بخش اول كه بیشترین مواد كنوانسیون (ماده 1 تا 41) به آن اختصاص یافته، به تعریف كودك و انواع حقوق و تعهد دولت‌های عضو برای رعایت آن حقوق پرداخته شده است. بخش دوم كنوانسیون هم از ماده 42 تا 45 را شامل می‌شود، كه در آنها به سازوكارهای اجرایی و نظارتی كنوانسیون و چگونگی تشكیل و تركیب و نحوه عمل كمیته حقوق كودك به عنوان نهاد ناظر بر اجرای مقررات این كنوانسیون توجه شده است. بخش سوم كنوانسیون نیز شامل مواد 46 تا 54 می‌باشد كه مقرراتی را درباره نحوه امضاء، تصویب و الحاق به كنوانسیون و اعلام حق شرط و خروج از كنوانسیون مقرر نموده است.

در مقدمه كنوانسیون با اشاره به منشور سازمان ملل متحد نوعی عطف میان مقررات  مندرج در كنوانسیون حاضر با اصول مدرج در این منشور را گوشزد می‌نماید و باز هم مشابه مقدمه بسیاری از اسناد دیگر به ارزش و كرامت اعضای خانواده بشری و اصل عدم تبعیض توجه می‌دهد. سپس طی اشاره‌ای كوتاه به فرآیند طی شده در حمایت از حقوق كودكان در اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی و میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تدوین كنوانسیون حاضر را در راستای همین فرآیند در جهت لزوم توجه به ویژه به كودكان برمی‌شمارد.[5]

در ماده یك كنوانسیون در اولین گام كودك به افراد زیر 18 سال تعریف می‌شود.[6] بنابراین هرجا در كنوانسیون از كودك نام برده شده و حقوقی برای او ذكر شده شامل هر فردی می‌شود كه زیر 18 سال باشد. یك استثناء ذیل ماده یك به این عبارت بر این تعریف وجود دارد: «مگر این كه طبق قانون لازم الاجرا در مورد كودك، سن بلوغ كمتر از 18 سال باشد.» به این ترتیب اگر طبق قانون هر یك از كشورهای عضو سن بلوغ و یا بزرگسالی كمتر از 18 سال تعیین شده باشد همان تعریف بر كودك صادق است.[7]

بند یك ماده 2 هم به نوعی به یكی از مهمترین اصول حقوق بشری كه همان اصل عدم تبعیض است تصریح نموده و دولتها را ملزم نموده كه حقوق مندرج در این كنوانسیون رابدون ملاحظه نژاد، جنس، رنگ، مذهب، عقیده سیاسی، ریشه ملی، قومی، اجتماعی، دارایی، ناتوانی، تولد یا دیگر وضعیتهای كودك یا والدین یا سرپرستان قانونی محترم شمرده و تضمین نمایند. برای تأكید واحتیاط بیشتر، بند 2 ماده 2 نیز دولت‌ها را ملزم نموده، اقداماتی مناسب و لازم در جهت تأمین حمایت كودكان در برابر اعمال تبعیض اتخاذ نمایند.[8]

مواد 3 و 4 و 5 نیز به طرق مختلف، تعهدات دولتها و اقدامات شایسته و ضروری كه باید در جهت اولویت بخشیدن به منافع كودكان و اجرای حقوق مندرج در كنوانسیون به عمل آورند را بیان می‌كنند. مواد 6 و 7 به مهمترین حقوق ماهوی چون حق حیات، حق داشتن نام، تابعیت، امنیت و رفاه كودكان تصریح نموده و مواد 18 ، 19، 20، 21، 24، 28 و 49 و...نیز تعهدات دولتها را در زمینه جلوگیری از سوء استفاده از كودكان و استثمار كودكان، تعیین سرپرست برای آنان مراقبت‌های بهداشتی، تغذیه و آموزش ابتدایی رایگان و اجباری را بیان كرده است. مواد 31 تا 40 ضمن به رسمیت شناختن حقوق كودكان، تعهدات دولتها درباره جلوگیری از كار اجباری، تعیین ساعات كار، عدم مشاركت كودكان مخاصمات مسلحانه و استخدام در نیروهای مسلح، محاكمه عادلانه، اصل برائت و دادرسی محرمانه را بیان كرده و اعمال مجازات اعدام و حبس ابد را درباره آنها ممنوع شمرده است.[9]

هر چند اتخاذ حق شرط توسط دولت‌ها در ماده 51 به رسمیت شناخته شده اما مطابق بند 2 ماده 52 كنوانسیون حقوق كودك حق شرط‌ها نباید مغایر هدف و مقصود كنوانسیون باشد.[10]

ج)      ابعاد مختلف كنوانسیون

كنوانسیون حقوق كودك از وسعت و گستردگی ویژه‌ای برخوردار است و اصول مندرج در آن شامل تمامی كودكان جهان می‌شود بدون این كه سلسه مراتبی بین اصول مختلف آن قرار داده شده باشد. به طور كلی حقوق مندرج در كنوانسیون را می‌توان به اصول حقوق بنیادین و اساسی، حق مشاركت و آزادیهای مدنی، حق حماییت و حق تأمین دسته بندی نمود.[11]

البته باید توجه داشت كه مهمتر از تمامی این اصول، اصل احترام به كرامت ذاتی انسان یا كودك است كه تمامی مقررات مندرج در كنوانسیون و سایر اصول بر آن مبتنی می‌باشد.

1-           حقوق بنیادین و اساسی

چهار اصل كنوانسیون را می‌توان در زمره اصول پایه‌ای و بنیادین حقوق كودك معرفی نمود. این اصول عبارتند از اصل عدم تبعض[12]رعایت منافع كودكان[13] حق حیات و بقاء و رشد،[14] احترام به دیدگاه‌های كودك.[15] اصل عدم تبعیض در ماده 2 به رسمیت شناخته شده و اصل رعایت منافع كودكان با تعبیر «تأمین منافع عالیه كودكان یا بهترین منافع كودكان»[16] درماده 3 كنوانسیون به عنوان اصل راهنما مدنظر قرار گرفته، هر چند ابهاماتی در خصوص معیارهای مربوط به این اصل وجود دارد. حق حیات، بقاء و رشد در ماده 6 كنوانسیون كلاحظه شده واحترام به دیدگاههای كودك هم در ماده 12 مورد توجه قرار گرفته است.[17]

2-           حق برخورداری از حمایت

اصولی چند از كنوانسیون به حق برخورداری از حمایت و اعمال روشهای حمایتی در شرایط اضطراری جهت حمایت از كودكانی كه در شرایط اضطراری جهت حمایت از كودكانی كه در شرایط ویژه به سر می‌برند اختصاص یافته است. حمایت از كودكان پناهنده[18]، منع بكارگیری و استخدام افراد زیر 15 سال در درگیریهای مسلحانه و نیروهای مسلح،[19] جلوگیری از شكنجه و رفتارهای غیرانسانی نسبت به كودكان،[20] منع مجازات اعدام یا حبس ابد كودكان،[21] منع بازداشت و حبس خودسرانه و غیرقانونی كودكان،[22]ضرورت جداسازی زندان كودكان از زندان بزرگسال[23] لزوم حمایت از كودكانی كه در معرض خطربهره كشی یا سوء استفاده قرار دارند[24]...از جمله مقرراتی هستند كه در راستای حق برخورداری از حمایت برای كودكان مقرر شده است.

3-           حق مشاركت و آزادی‌های مدنی

چند اصل كنوانسیون نیز به آزادیهای مدنی و حق مشاركت اجتماعی، فرهنگی و سیاسی كودكان توجه نموده و در این راستا حق آزادی ابراز عقیده و اظهار نظر كودكان را چه به صورت كتبی و چه شفاهی مورد توجه قرار داده است.[25]

لزوم احترام به حق آزادی اندیشه، عقیده و مذهب كودكان،[26] حق شركت كودك در اجتماعات و مجامع مسالمت آمیز[27] احترام به حق خلوت كودكان (حریم خصوصی كودكان) و منع مداخله خودسرانه در امور خصوصی، خانوادگی یا مكاتبات كودكان،[28] انتشار كتاب‌های مناسب برای كودكان و اقدام درباره آموزش زبان به كودكان مربوط به گروه‌های اقلیت و بومی،[29] حق ثبت نام، ملیت كودك و ولادت[30] او نیز از جمله حقوقی هستند كه در راستای مشاركت و بهره‌منید كودك از آزادی‌های مدنی در این كنوانسیون  به رسمیت شناخته شده‌اند.

4-           حق تأمین و بهره‌مندی از بهداشت

در كنوانسیون بر اهمیت رشد كودك در محیطی مملو از شادی و تفاهم تأكید شده و لزوم تأمین منافع عالیه كودكان مورد توجه قرار گرفته و به همین جهت به وضعیت كودكان در هنگام طلاق و موارد جدایی ناشی از اقدامات دولتی از قبیل بازداشت، تبعید و غیر نیز توجه شده و لزوم اتخاذ اقدامات حمایتی و خدماتی ویژه در این شرایط توسط دولتها گوشزد شده است.[31]

در كنار توجه به حقوق مدنی و سیاسی كودكان توجه به حقوق اقتصادی و فرهنگی آنها نیز در كنوانسیون مشاهده می‌شود. از جمله این حقوق می‌توان به لزوم تأمین بهداشت و فراهم آوردن امكانات بهداشتی به عنوان یكی از مهمترین ابزارهای رشد و رفاه، كودكان اشاره كرد. كشورهای عضو موظفند حداكثر خدمات بهداشتی و پزشكی ضروری را برای كودكان فراهم نمایند و بهره‌مندی از مزایای تأمین اجتماعی و بیمه را برای آنها فرام آورند.[32]

5-           حق بهره‌مندی از آموزش، اوقات فراغت و انجام فعالیتهای فرهنگی

بهره‌مندی از آموزش در زمینه‌های مختلف بدون هرگونه تبعیضی و ایحاد امكانات و شرایط مناسب برای استفاده كودكان اقلیت‌ها از مزایای آموزشی، انطباق آموزش با زبان مادری و فرهنگ آنها و انجام اعمال مذهبی در زمره حقوقی‌اند كه بطور ویژه‌‌ای در كنوانسیون مورد توجه قرار گرفته است.[33]

شناسایی اوقات فراغت و حق بازی و تفریح برای كودكان[34] وظایف متعددی را بر عهده دولتها قرار می‌دهد، تا سازوكارهای مناسبی را در راستای تأمین و اجرای این حقوق فراهم آورد.

د)      ساز و كار نظارتی كنوانسیون

در كنوانسیون حقوق كودك كمیته‌ای به نام كمیته حقوق كودك به عنوان سازوكار نظارتی این كنوانسیون پیش بینی شده كه بر اجرای مقررات این كنوانسیون توسط دولتهای عضو نظارت نموده و گزارشهای آنها را در این راستا مورد ارزیابی قرار می‌دهد. مطابق ماده 43 كمیته مزبور مركب از ده كارشناس عالی رتبه و برخوردار از صلاحیتهای والای اخلاقی و آشنایی با مسایل مربوط به كنوانسیون می‌باشند.[35]

ه)       وضعیت جمهوری اسلامی ایران نسبت به كنوانسیون

دولت جمهوری اسلامی ایران نیز جزء دولتهایی است كه كنوانسیون مزبور را امضاء و سپس تصویب كرده است. این كنوانسیون در اول اسفند ماه 1372 به تصویب مجلس شورای اسلامی ودر 11 اسفند ماه نیز به تأیید شورای نگهبان رسیده است.[36] جمهوری اسلامی ایران هنگام امضای كنوانسیون در 5 سپتامبر 1990 به این شرح اعلام حق شرط نسبت به كنوانسیون اعلام نمود: «جمهوری اسلامی ایران نسبت به مواد و مقرراتی كه مغایر با شریعت اسلامی باشد، اعلام حق شرط می‌نماید واین حق را برای خود محفوظ می‌دارد كه هنگام تصویب چنین حق ظرطی را اعلام نماید.»[37] به این ترتیب با وجود این كه در هنگام بررسی فرایند تصویب این كنوانسیون در شورای نگهبان نسبت به بند 1 ماده 12 و بندهای 1 و 2 ماده 13 و بندهای 1 و 3 ماده 14 و بند 2 ماده 15 و بند 1 ماده 16 و بند د قسمت 1 ماده 29 اشكال مغایرت با شرع وارد شده اما مجلس شورای اسلامی در نهایت با اعلام حق شركت كلی مبنی بر عدم مغایرت با موازین اسلامی این كنوانسیون را مورد تصویب قرار داده است.[38]

منابع تکمیلی

برای آشنایی بیشتر با این كنوانسیون و سایر مباحث مربوطه به منابع زیر مراجعه نمایید:

1. Alston, pkilip (2000), The Impact of Ten years of the convention on the Rights of the child, 1990-2000, sep.

2.Landsdown, Gerison (2000), The Reporting process under the convention on the Rights of the child in: Alston Philip and Crawford James (Eds) Future of un Human Rights preaty monitoring, combridge, Cambridge university press, pp. 113-128.

[1] . Adopted by the united Nations General Assembly on 20 November 1989 Entered into Force on 2 september 1990, GA Res No. 44/25. convention on the Rights of the child (CRC)

[2] . ر.ك: سيد محمد قاري سيد فاطمي، حقوق بشر در جهان معاصر دفتر اول درآمدي بر مباحث نظري: مفاهيم، مباني، قلمرو و منابع، مركز چاپ و انتشارات دانشگاه شهيد بهشتي، 1382، تهران، صص 194-192.

[3] . براي نمونه ر.ك: un Doc. E/ CN.4/1997/95, The Rights of the child, Fact sheet No. 10 , p. 2,

حسين مهرپور، نظام بين المللي حقوق بشر، انتشارات اطلاعات، چاپ دوم 1383، ص 134.

[4] . حسين مهر پور، پيشين، ص 135.

Marilia sardenberg, The convention on the Rights of the child , in : The Essentials of Human Rights , Ed. By Rhona K.M. smith and christien van Den Arker, Hodder Arnold, 2005,p.65.

[5] . Ibid

[6] . CRC (1989), Art.1.

[7] . حسين مهرپور، پيشين، ص 136.

[8] . همان.

[9] . ر.ك: جمشيد شريفيان، راهبرد جمهوري اسلامي ايران در زمينه حقوق بشر در سازمان ملل متحد، مركز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، چاپ اول، 1380، ص 146.

[10] . ر.ك: CRC(1989), Art. 51 and 52 (2).

[11] . نسرين مصفا و همكاران، كنوانسيون حقوق كودك و بهره وري از آن در حقوق داخلي ايران، انتشارات دانشكده حقوق و علوم سياسي دانشگاه تهران، چاپ اول، زمستان 1383، صص 6 و7.

[12] . Non - Discrimination

[13] .The child Intersts.

[14] . The Rights to survival and Development.

[15] .Respect views of the child

[16] . Best Interests of child

[17] . براي توضيح مختصر ر.ك: نسرين مصفا و همكاران، پيشين، صص 10 -7.

[18] . ر.ك: CRC,Art.22.

[19] . ر.ك: CRC,Art.38 (2) (3)

[20] . ر.ك: CRC,Art. 39 and 37 (a)

[21] . CRC,Art.37.

[22] . CRC, Art. 37.

[23] . CRC,Art. 37 (b) (c)

[24] . CRC,Art.32 (1) (2)

[25] . ر.ك: CRC. Art. 13

[26] . CRC.Art. 14

[27] . CRC.Art . 15

[28] . ر.ك: CRC.Art. 16.

[29] . CRC.Art 17 (b) (c) (d) 

[30] . 1) 7 CRC.Art

[31] . CRC.Art . 18 (1), 5  and,  

[32] . ر.ك: CRC.Art 24, 18 (3) , 26 and 27 (1) (2) (3) 

[33] . ر.ك: CRC.Art 28. 30.

[34] . CRC.Art . 31.

[35] . براي توضيح بيشتر ر.ك: حسين مهرپور، پيشين، صص 141-140.

[36] . همان، ص 144.

[37] . ر.ك: حسين مهرپور، حقوق بشر در اسناد بين المللي و موضع جمهوري اسلامي ايران، انتشارات اطلاعات، چاپ دوم، 1386، ص 334.

[38] . براي توضيح بيشتر ر.ك: حسين مهرپور، نظام بين المللي حقوق بشر، صص 148-144؛ جمشيد شريفيان ، پيشين، ص 147.